Tosyalı Kazasker Mustafa İzzet Efendi Kimdir

Kazasker Mustafa İzzet Efendi
Kazasker Mustafa İzzet Efendi

Türk mûsikîsi ile hat sanatlarında altın çağın idrak edildiği XIX. asırda bestekâr, neyzen, hânende, devlet adamı ve hattat olarak büyük bir şöhrete sâhip olan Kazasker Mustafa İzzet Efendi, Tosya‘da dünyaya geldi.

Babası Destan (Destbân veya Bostan) Ağazâde Mustafa Ağa’dır. Anne tarafından soyu Tophâne Kâdîrîhâne dergâhı mezarlığında medfun Peygamberimiz (SAV)’in neslinden İsmâîl-i Rûmî‘ye ulaşır. Babasının ölümü üzerine annesi, Mustafa İzzet Efendi’yi tahsil için İstanbul’a gönderdi.

Fâtih Başkurşunlu Medresesi’nde Arapça ve dînî ilimleri öğrenmeye başlayan İzzet Efendi, sesinin güzelliği ve mûsikîye olan merâk ve kabiliyeti sebebiyle, Kömürcüzâde Hâfız Şeydâ’dan mûsikî meşketti.

Bir Cuma günü Hidâyet Câmii’nde müessir, dâvûdî bir ses ve güzel bir edâ ile okuduğu Na’t-ı Şerîf’i çok beğenen Pâdişah II.Mahmud, Silâhtar Gazî Ahmed Paşazâde Ali Paşa’ya onun san’at öğrenimi ve terbiyesiyle alâkalanmasını emretti.

Sultânın bu irâdesi üzerine Ali Paşa, bir müddet İzzet Efendi’yi kendi dâiresine alarak saray için yetiştirdi. Ali Paşa’nın yanında gördüğü bu tahsil ve terbiyeden sonra, Galatasaray’ına alınan İzzet Efendi üç yıl Galatasaray’ında ilim ve mârifetini daha da geliştirdi.

Bu esnâda kudretli bir hattat, iyi bir hânende ve usta bir neyzen olarak kendini gösterdi. Bu hünerleri sâyesinde şöhreti saraya kadar aksedince Enderûn-ı Hümâyun’a alındı.

Sarayda pâdişâhın ihsâna gark ettiği Şâkir Ağa, Dellâlzâde İsmâil Ağa, Suyolcu Sâlih Efendi, Kömürcüzâde Hâfız Efendi, Basmacı Abdi Efendi gibi kudretli bir san’atkâr kadrosu içinde mûsikî bilgisini ve hünerini geliştirme imkânı buldu. Pâdişâhın huzûrunda yapılan fasıllara hânende ve neyzen olarak iştirâk etti.

Sarayda sanat hayâtının en olgun çağını idrâk eden İzzet Efendi, Türk mûsikîsine olan vukuf ve yüksek sanat anlayışı sebebiyle bütün sanatkârların hürmet ve takdirlerini kazandı.

Mûsikîde olduğu gibi Hat San’at târihinde en önemli bir mevki işgaleden İzzet Efendi, sülüs ve nesih yazılarını Çömez Mustafa Vâsıf Efendi (ö. 1269/1853)’den, nesta’lîk yazısını da Yesârîzâde (ö.1265/1849)’den öğrenerek me’zun oldu.

İlim ve san’atı, kâmil bir insan olma yolunda vâsıta kılmış olan İzzet Efendi, etrâfının iltifat, îtibar ve alkışlarını kendisine sağlanan ikbal ve yüksek mevkileri, tasavvuf terbiyesinden aldığı prensiplerle arka plana atmayı bilmiş bahtiyarlardandı.

Fakat zamanla saray hayatından iyice sıkılan İzzet Efendi, hacca gitmek için izin istedi. 1246/1830′da müntesibi olduğu Nakşî şeyhlerinden Ali Efendi ile beraber hacca gitti.

Mekke’de bir müddet Şeyh Mehmed Can Efendi’nin hizmetinde bulundu ve onun yanından seyr-ü sülûkünü tamamladı. Dönüşte ilim muhitlerinden istifâde maksadıyla yedi ay Mısır’da kaldı.

İstanbul’a döndükten sonra Mahmud Paşa Hamamı yakınlarında bir evsatın olarak yerleşti ve özlemini çektiği, saraydan uzak, dervişâne bir hayâta başladı.

Bir Ramazan günü Bâyezid Câmii’nde kâmetini dinleyen pâdişah II.Mahmud: “Kâmet alan kimdir?” diye sordu. Bunun üzerine: “Bir Özbek dervişidir” diye arzettiler. Pâdişah: “Mustafa Efendi’nin sesini ben tanımaz mıyım, beni mi aldatıyorsunuz?” dedi.

Kendisini terkederek, derviş kıyâfetinde dolaşmasına son derece müteessir olan pâdişah onun cezâlandırılmasını istedi ise de sonra affetti.

Tekrar saraya alınan İzzet Efendi, huzur fasıllarına bâzen ney üfleyerek bâzen de sesiyle katıldı. II. Mahmud’un ölümünden sonra, Eyyüb Sultan Câmii hatipliğine tâyin edildi.

1261/1845′de de I. Sultan Abdülmecid’e ikinci imam oldu. Sırasıyla Selânik, Mekke, İstanbul ve Anadolu Kazaskerliği pâyesi verildi.

Daha sonra şehzâdelere yazı ve bedi Besmele hocalığı, Nakîbü’l-Eşraf ve fiilen Rumeli Kazaskerliği yaptı. Halim velîm, vakur, zarif, nüktedan ve âbir bir zat olan İzzet Efendi’nin şiirleri de vardır.

27 Şevval 1293/1876′da vefât eden İzzet Efendi, Tophâne’de Kâdirîhâne hazîresine defnedildi. Mezar kitâbesi talebesi Muhsinzâde Abdullah Bey tarafından yazılmıştır.

Dînî ve lâdîni mûsikî formlarından yirmi üç eseri zamanımıza kadar gelmiş olan İzzet Efendi, sülüs ve nesih yazılarında zamânının şeyhi ve Hâfız Osman’ı kabul edilir.

Kazasker Mustafa İzzet Efendi Eserleri

Celîde zaman zaman Mustafa Râkım yolunda da eser vermekle beraber, kendine mahsus bir üslûba sâhiptir.

  • İzzet Efendi’nin on bir Kur’ân-ı Kerim,
  • iki yüzden fazla büyük ve küçük boy hilye (TİEM, 408 numarada kayıtlı Kur’an-ı Kerîm, TSMK. GY. Biri 379 numarada kayıtlı 1287 tarihli yazdığı büyük boy hilye ile1243 numarada kayıtlı 1293 târihli büyük boy hilye bu sâhadaki eserlerine örnek olarak gösterilebilir),
  • On beş kadar Delâilü’l-hayrat otuzdan fazla enâm,
  • sayısız murakkaâr ve kıt’ata,
  • Ayasofya Câmii’nin 7.5 m çapında büyük, dâirevî, celî sülüs çehâr-ı yâr levhaları,
  • Bursa Ulu Câmii’nde iki büyük levha,
  • İstanbul’da Hırka-ı Şerif Câmii,
  • Dolmabahçe Sarayı,
  • Ali Paşa Mescidi,
  • Harbiye Nezâreti (İstanbul Üniversitesi) tak kapısının iç tarafındaki celî nesta’lık kitâbe yazıları,
  • Ayasofya Hünkâr Mahfili,
  • Bâbıâli Nallı Mescid, Mısır’da Mehmed Ali Paşa Türbesi kitâbeleri,
  • Washington’da 1269′da Sultan Abdülmecid tarafından hediye edilmiş Râkım imzalı tuğra altında ikisatır celî nesta’lik,
  • zafer âbidesi kitâbe yazısı,
  • Ayasofya, Hırka-i Şerif, Büyük Kasım Paşa, Küçük Mecidiye, Sinan Paşa, Yahyâ Efendi câmileri celî sülüs, Nur âyeti kubbe yazıları san’at dünyâmıza bıraktığı eserleri arasında zikredilebilir.
  • Harf inkılâbından önce matbaalarda kullanılan hurufat Kazasker Mustafa İzzet Efendi‘nin eseridir.
  • Ayrıca Keşfü’l-İrâb ve Avâmil Muribî adlı iki telifi vardır.
  • Mûsikide Tarz-ı Cedîd makâmı onun terkîbidir.
  • Hat san’atı sâhasında yetiştirdiği talebelerinden Mehmed Şevket Vahdetî (ö. 1288/1871); Şefik Bey (ö.1297/1880); Muhsinzâde Abdullah Bey (Reîsü’l-hattatîn) (ö. 1317/1899); Abdullah Zühdî Bey (ö.1296/1879); Hasan Rızâ Efendi (ö. 1338/1920); Kayışzâde Burdurlu Hâfız Osman (ö. 1311/1894); Mehmed İlmî Efendi (ö. 1342/1923); Mehmed Hilmi Efendi (ö. 1318/1900); Hafız Hasan Sırrî (ö. 1325/1907); Hafız Hasan Tahsin (1331/1916) Siyâhî Selim Efendiler önde gelen hattatlardandır.

Kazasker Mustafa İzzet Efendi Hattatlığı

Kazasker Mustafa İzzet Efendi‘nin 1848 yılında yazıldığı belirlenen hilyesi.

Seyyid Kazasker Mustafa Efendi en çok nesih, sülüs, celi sülüs ve celi talik türlerinde hat eser vermiştir. Sülüs ve nesih yazılarında zamanının şeyhi ve Kayışzade Hafız Osman’ı kabul edilen bir sanatçıdır. Celîde kendine özgü bir üslubu vardır.

En ünlü hat eserleri arasında; Ayasofya’da bulunan ve o güne kadar yapılanların en büyüğü olan -7,6m. çapındaki- “Hulefay-ı Raşidîn” levhaları ile kubbe kuşağındaki “Nûr” ayeti, İstanbul Üniversitesi (eski Daire-i Umür-ı Askeriye) kapısının üstünde ve bahçeye bakan taraftaki ta’lik kitabe, Bursa Ulu Camii’de iki büyük levha, Hırka-i Şerif Camii ve Kasımpaşa Camii’lerindeki levhalar, Yahya Efendi Türbesi’nde “Nur” ayeti, Mısır’da Kavalalı Mehmed Ali Paşa türbesinde “Süre-i Dehr” ve ta’lik tarih, 16 Kur’an, 15 Delailu’l-Hayrat, 30 En’am ve kasaid, 250’den fazla hilye ve çok sayıda levha yer alır.

Hattat Mehmed Şefik Bey, Muhsinzade Abdullah Hamdi Efendi, Abdullah Zühtü Efendi, Mehmet İlmî Efendi, Vahdeti Efendi, Hasan Rıza Efendi, Zekai Dede Kazasker Mustafa Efendi’nin öğrencisi olarak yetişmiş hattatlardr.

Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin Yazdığı Kitabeler

  • Selimiye Kışlası yan kapısı 1258/ 1842
  • Çırağan Küçük Mecidiye Camii 1265/ 1849
  • Yenikapı Mevlevihanesi Muvakkıthanesi
  • Ayasofya Camii Hünkar Mahfili
  • Kahire Kavalalı M. Ali Paşa Türbesi
  • Çemberlitaş Bezm-i Alem Valide Sultan Mektebi 1266/ 1850
  • Hırka-i Şerif Camii 1267/ 1851
  • Dolmabahçe Sarayı 1272/ 1856
  • Kadıköy İskele Camii 1275/ 1859
  • Topkapı Sarayı Hazine Koğuşu
  • Cerrahpaşa Keçecizâde Kazım Bey Kabri 1276/ 1859
  • Beyazıt Harbiye Nezareti; Giriş kapısının iç tarafı. 1283/ 1866
  • Mercan Ali Paşa Mescidi 1286/ 1869
  • Fındıklı Keşfî Cafer Efendi Türbesi
  • Kasımpaşa Camii iç kapı üstü 1284/ 1867
  • Fındıklı Parizad Hatun Türbesi
  • Şerife Ümmügülsüm Kabri 1282/ 1867
  • Tophane Nusretiye Camii Kapısı

Ka sker Mustafa İzzet Efendi Şairliği

Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin “Keşfıı’l Arâb” ve “Avamil-i Mıı’arrebî “ adlı iki eseri ve İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’nde kendi el yazısı ile bir güfte mecmuası bulunur.

Kazasker Mustafa İzzet EfendiBestekârlığı

Sanatçı dört durak, iki ilahi, kendi buluşu olan “Tarz-ı Cedid” makamında bir peşrev ve semai, muhtelif makamlarda yirmiye yakın şarkı bestelemiştir.

Müzik alanında yetiştirdiği en ünlü öğrencileri Medeni Aziz Efendi, Zekaî Dede, Behlul Efendi, Yeniköylü Hasan Efendi’dir.

Kazasker Mustafa İzzet Efendi Belgesel

https://www.youtube.com/watch?v=pHMzOHrPjpw

Kaynakça:https://tr.wikipedia.org/wiki/Kazasker_Mustafa_%C4%B0zzet_Efendi

Bakınız: Hasan Rıza Paşa hakkındaki yazımız okuyabilirsiniz.

Başa dön tuşu