Tosyalı Ebubekir Ratib Efendi Kimdir

Ebubekir Ratib Efendi Tosya’da doğdu. Ulemâdan Hacı Ali Efendi’nin oğludur. Küçük yaşta İstanbul’a giderek Âmedci Edhem Efendi’ye intisap etti. Bu arada Arapça ve Farsça öğrendi, kısa sürede kendini yetiştirerek ilmi ve kalemiyle dikkati çekti. Âmedî kaleminde yabancı elçi tercümanlarıyla ilişkisinden dolayı bazı Avrupa dillerini de öğrenmeye çalıştı.

Ta‘lik yazıdaki ustalığı sebebiyle şehzadeliğinde III. Selim’e yazı hocalığı yaptı, böylece onunla tanışma fırsatı buldu. Şehzade Selim’in Fransa Kralı XVI. Louis’ye gönderdiği mektupları Ebûbekir Râtib Efendi kaleme almıştır.

Ebubekir Ratib Efendi, Edhem Efendi’nin ölümünden sonra bir süre onun yerine geçen Halil Hamîd Paşa’nın maiyetine giren Râtib Efendi 1779’da âmedci oldu ve bu görevde yedi yıl kaldı. 1785’te sipah kâtibi olarak ordunun bulunduğu Silistre’ye gitti. III. Selim padişah olunca Ebûbekir Efendi’yi İstanbul’a getirterek tezkire-i evvel görevine tayin ettirdi.

Çok geçmeden padişahın hatt-ı hümâyunuyla reîsülküttaplığa getirilen Ebûbekir Râtib Efendi’nin ilm-i nücûma aşırı inancı yüzünden, “Ay akreb burcundadır” diyerek bu görev münasebetiyle hil‘at giyme işini ertesi güne bırakmasına kızan III. Selim onu tezkire-i evvel vekâletiyle görevlendirdi (Cevdet, VI, 195-196).

Bu olay Ebubekir Ratib Efendi yi çekemeyenleri harekete geçirdi. Padişahın affına uğramasından korkan rakipleri onu Bozcaada’ya sürdürdüler. Bir süre sonra affedilen Ebûbekir Râtib Efendi 1791’de Silistre’de bulunan orduda yeniçeri kâtipliğine tayin edildi.

Aynı yılın sonlarına doğru, Avusturya ile yapılan Ziştovi Antlaşması münasebetiyle orta elçilikle Viyana’ya gönderildi. III. Selim’in mektubunu Avusturya İmparatoru II. Leopold’e teslim eden Râtib Efendi’nin orada yaptığı konuşmaların metinleri Viyana Millî Kütüphanesi’nde kayıtlıdır (nr. 1127).

O sırada Şarkiyat Enstitüsü’ne devam eden ünlü tarihçi Hammer, ilk Türkçe konuşma melekesini her gün Türk elçisini ve maiyetini ziyaret ederek kazandığını ve Râtib Efendi’nin kendisine, “İleride büyük adam olacaksın” diyerek iltifatta bulunduğunu belirtmektedir.

Tosyalı Ebubekir Ratip Efendi Kimdir

Ebubekir Ratib Efendi Viyana’dan döndükten sonra başmuhasebeciliğe tayin edilen Ebûbekir Râtib Efendi 1794’te şıkk-ı sâlis defterdarlığına, bu göreve ek olarak da zahire nâzırlığına getirildi. Başarılı hizmetleri, devlet işlerine vâkıf olması ve uzun süre âmedcilik görevinde bulunması göz önünde tutularak 1795’te reîsülküttaplığa tayin edildi.

Ancak yenilikçi fikirlerine karşı olanlar faaliyetlerini arttırarak on beş ay sonra çeşitli iftira ve dedikodularla Ebûbekir Efendi’yi azlettirip Rodos’a sürdürdüler (Eylül 1796). Bazı dostlarının, affedilmesi için padişah nezdindeki teşebbüsleri olumlu sonuç vermedi ve Ebûbekir Râtib Efendi üç yıla yakın kaldığı Rodos’ta idam edildi (8 Temmuz 1799). İstanbul’a getirilen kesik başı Kanlıca’da şeyhi Atâullah Efendi Dergâhı hazîresine defnedildi.

Münşîliğinin yanında üç dilde şiirleri de bulunan Ebûbekir Râtib Efendi’nin asıl şöhreti yazmış olduğu iki sefâretnâmeden gelir.

Bunlardan birincisi Büyük Lâyiha adıyla anılır. İç içe birçok bölüm ve başlıktan oluşan 490 sayfalık bu eserde Râtib Efendi Avusturya Devleti’nin askerî teşkilâtını ve sosyal yapısını ayrıntılı olarak ele almış, ekonomisiyle ilgili bilgiler vermiş, ayrıca öteki bazı Avrupa devletlerinin askerî durumlarından da söz etmiştir.

Ebubekir Ratıp Efendi askerî teşkilâta dair birinci bölümde müellif Avusturya’nın asker alma tarzından, askere ödenen ücretten, subayların yetiştirildiği harp akademisinden ve öteki askerî okullardan, özellikle de bizzat gezip dolaştığı mühendislik akademisinden ayrıntılı olarak bahsetmiş, ayrıca askerî rütbelerden, bunların Osmanlı Türkçesi’ndeki karşılıklarından; piyade, süvari, topçu, lâğımcı ve humbaracı birliklerinden; savaş aletlerinden, bu arada barut yapımında kullanılan güherçileden; yük hayvanlarından, askere verilen erzaktan ve hayvan yeminden, araba, çadır gibi mühimmattan; lojistik hizmetlerden ve yedek kuvvetlerden söz etmiştir.

ebubekir ratib efendi
Reisülküttab Görevinden

Bölümün sonunda ise Rusya, Prusya ve Fransa’nın askerî durumlarını ele almıştır. Aynı şekilde çeşitli ara başlıklara ayrılan ikinci bölümde Ebûbekir Râtib Efendi, Avusturya halkının refah seviyesi ve şehirlerin düzeni hakkında bilgiler verir.

Vergilerden, halkın uyması gereken kurallardan, idarecilerden, mahkemelerden, hastahanelerden, yoksul ve düşkünlerden, devlet hazinesinden, kıymetli madenlerden ve maden dairesinden, gümrüklerden, ticarî faaliyetlerden, yolların temizlik ve bakımından, posta düzeninden, menzilhânelerden, banka ve banka muamelelerinden, değerli kâğıtlardan ve lotarya denilen şans oyunundan, devletin başlıca gelirlerinden ayrıntılı olarak bahseder.

Müellif bu büyük eserinde yeri geldikçe Osmanlı padişahına bütçe açığını azaltmasını, ticaret ve sanatın gelişmesi için yerli malı kullanılmasını tavsiye etmekten, II. Viyana Kuşatması’ndan beri devletin gittikçe gerilemesinin başlıca sebebinin padişahların zevk ve sefaya düşkünlükleri olduğunu belirtmekten çekinmez. Eserin çeşitli yazma nüshaları bulunmaktadır (meselâ bk. Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2235; İÜ Ktp., TY, nr. 3255, 5825; Millet Ktp., nr. 845; TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 613).

Ebubekir Ratip Efendi
İmparator II. Leopold’un huzurunda

Ebûbekir Râtib Efendi’nin kendi adıyla anılan ikinci sefâretnâmesi, 10 Kasım 1791’de Şumnu’dan Viyana’ya hareketiyle başlamakta ve eserde uğranılan yerler, buralarda yapılan karşılama törenleri, şehirlerin birbirlerine uzaklıkları ele alınmaktadır.

Müellif ayrıca bu seyahati sırasında yanındakilerle birlikte yakalandıkları sıtma hastalığından, Avusturya İmparatorluğu’ndaki ziyaret şeklinden, rütbelerine göre elçilerle ilgili protokol kurallarından; Viyana’dan ve gördüğü öteki şehirlerden, buralardaki önemli bina ve kurumlardan, okullardan, özellikle Osmanlı Devleti’nde istihdam edilecek tercümanların yetiştirildiği Şark Akademisi’nden söz eder.

Râtib Efendi’nin çok etkilendiği bu akademi için yazdığı kaside Fundgruben des Orients’te (Viyana 1809, I, 81) neşredilmiştir.

Bu sefâretnâmesinde Ebûbekir Râtib Efendi Erdel ve Macaristan’dan, buralarda çıkan madenlerden, gezip görmesine izin verilmeyen Budin ve Tımışvar kalelerinden; katıldığı bale, opera, tiyatro, karnaval vb. gösterilerle dans çeşitlerinden de bahseder.

Râtib Efendi eserinin sonlarında III. Selim’in mektubunu II. Leopold’e nasıl verdiğini ayrıntılı olarak anlatır.(Sefâretnâme, İÜ Ktp., TY, nr. 6096, 9596).

Tosyalı Ebubekir Ratip
Maiyetine girdiği Halil Hamid Paşa – Osmanlı Sadrazamı

Ebûbekir Râtib Efendi’nin Avusturya başbakanı ve başbakan vekiline gönderdiği mektuplarla onlardan gelen cevaplar, İmparator II. Leopold ve halefi II. Franz’a sunduğu takrirleriyle bunlara verilen cevaplar Viyana Millî Kütüphanesi’nde (Mxt. 501) bulunmaktadır.(Flügel, II, 306) 227 gün süren bu sefâreti sırasında Türk elçisine birçok dil bilen ve mühendislikten anlayan teknik bir kadro refakat etmiştir.

Râtib Efendi, özellikle Büyük Lâyiha’sındaki askerî ve ekonomik bilgileri muhtemelen bu heyet tarafından tercüme edilen eserlerden derlemiştir. Bu lâyihada verilen bilgiler III. Selim’in Nizâm-ı Cedîd programına örnek olmuştur.

Sefaretnameleri

Ratip Efendi‘nin birinci sefarenamesi Büyük Lâyiha’ adını taşır; 490 büyük sayfadan ve iki fasıldan oluşur. Eserde Avusturya Devleti’nin askerî teşkilâtını ve sosyal yapısını ayrıntılı olarak açıklanmış; ekonomisiyle ilgili bilgiler verilmiş, Avusturya’nın dışında Rusya, Fransa ve Prusya’nın askerî durumlarından söz edilmiştir.

Ratip Efendi askerî ve ekonomik bilgileri muhtemelen, ona eşlik eden teknik heyetin çevirdiği eserlerden derlemiştir. 

Bütçe açığının azaltılması, damga resimlerinin konulması, iç ticaretin ve yerli sanatlarının geliştirilmesi, yerli malının kullanımının teşviki gibi temel konularda padişaha tavsiyeler de yer almaktadır.

İkinci seferatnamesi ise kendi adını taşır ve 10 Kasım 1791 tarihinde Şumnu‘dan hareketinden itibaren başlayıp, İstanbul’a dönene kadar 227 gün süren seyahat notlarını içerir.

Viyana’dan ve gördüğü öteki şehirlerden, buralardaki önemli bina ve kurumlardan, okullardan, özellikle Osmanlı Devleti’nde istihdam edilecek tercümanların yetiştirildiği Şark Akademisi’nden; katıldığı bale, opera, tiyatro, karnaval gibi gösterilerden bahseder.

Ratip Efendi‘nin ayrıca üç dilde şiirleri bulunur, ancak divanı yoktur.

III. Selim’e Sunulan Nizam-ı Cedid Layihaları Arasında Bir Sefaretname: Ebubekir Ratip Efendi Nemçe Sefaretnamesi

Sultan III. Selim, Avrupa’yı örnek alarak birçok alanda köklü ıslahatlar gerçekleştirmek istemiştir. Islahatların gerçekleştirilmesinde devletin ileri gelenlerinin görüşünü alarak ıslahatlara onları da ortak etmeyi düşünmüştür. Bu amaçla devletin ileri gelenlerini bir araya toplayarak bu kişilerden devlette görülen bozulmaları ve bu bozulmaların çarelerini gösteren birer layihayı (rapor) kendisine sunmalarını istemiştir. Fakat sunulan layihaların hemen hemen hepsi aynı konuları ele almış ve sadece askeri alana yoğunlaşmıştır. Bu layihalardan başka III. Selim’in Nemçe’ye (Avusturya’ya) elçi olarak gönderdiği Ebubekir Ratıp Efendi’nin yazmış olduğu sefaretname de layiha niteliği taşımış ve değerlendirilmiştir. Çünkü III. Selim, Ebubekir Ratıp Efendi’den elçi olarak gittiği Nemçe (Avusturya) Devleti hakkında bilgiler edinmesini ve bunları kendisine sunmasını istemiştir. Diğer layihalardan çok farklı olan sefaretnamede Ebubekhttps://dergipark.org.tr/tr/pub/johass/issue/54512/703293ir Ratıp Efendi, elçi olarak gittiği Nemçe (Avusturya) Devleti hakkında ayrıntılı bilgiler vermekte ve devletin güçlenmesi için tavsiyelerde bulunmaktadır. Bu makalenin amacı da; Nemçe’ye (Avusturya’ya) elçi olarak gönderilen Ebubekir Ratıp Efendi’nin yazmış olduğu “Nemçe Sefaretnamesi” nin Nemçe (Avusturya) Devleti hakkında hangi bilgileri barındırdığının ve nasıl layiha niteliği taşıyıp değerlendirildiğinin incelenmesidir.

https://dergipark.org.tr/tr/pub/johass/issue/54512/703293


BİBLİYOGRAFYA
TSMA, nr. E. 702, 702/1, 1250, 1380, 1381, 5026/10, 5320, 6700/1-10, 8530, 11.663; Ebûbekir Râtib Efendi, Büyük Lâyiha, Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2235; a.mlf., Sefâretnâme, İÜ Ktp., TY, nr. 6096, 9596; III. Selim’in Sırkâtibi Ahmed Efendi Tarafından Tutulan Rûznâme (nşr. V. Sema Arıkan), Ankara 1993, s. 61, 74, 96, 120, 193, 202, 219, 225, 226, 227, 228; D’Ohsson, Tableau général, VII, 12; Flügel, Handschriften, II, 306; Cevdet, Târih, IV, 266; VI, 195-196, 230-231; VII, 45-46; Sicill-i Osmânî, II, 346; Babinger (Üçok), s. 359; Uzunçarşılı, Saray Teşkilâtı, s. 116, 372; a.mlf., “Tosyalı Ebûbekir Râtib Efendi”, TTK Belleten, sy. 153 (1975), s. 49-76; Karal, Osmanlı Tarihi, V, 61; a.mlf., “Osmanlı Tarihine Dair Vesikalar”, TTK Belleten, IV/14-15 (1940), s. 175-189; a.mlf., “Ebûbekir Râtib Efendi’nin Nizâm-ı Cedid Islahatında Rolü”, TTK Bildiriler, V (1960), s. 347-355; Faik Reşit Unat, Osmanlı Sefirleri ve Sefâretnâmeleri (nşr. Bekir Sıtkı Baykal), Ankara 1968, s. 154-162; Hüner Tuncer, “Osmanlı Elçisi Ebubekir Ratip Efendi’nin Viyana Mektupları”, TTK Belleten, XLIII/169 (1979), s. 73-105; J. M. Setin, “An Eighteenth-Century Ottoman Ambassador Observes the West: Ebu Bekir Râtip Efendi Reports on the Habsburg System of Roads and Posts”, Ar.Ott., X (1985-87), s. 219-312; Cahit Bilim, “Ebûbekir Ratib Efendi, Nemçe Sefaretnamesi”, TTK Belleten, LIV/209 (1990), s. 261-295.

Kaynak : https://islamansiklopedisi.org.tr/ebubekir-ratib-efendi

Tosya tarihi ve tarihi kişiler hakkında daha fazla bilgi için sayfamızı https://tosyaburada.com/kategori/tarih/ inceleyebilirsiniz.

Reşit Saffet Atabinen hakkında yazdığımız yazımı okumak için link tıklayınız.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

19 − 14 =

Başa dön tuşu